شنبه ۵ اسفند ۱۳۹۶ - ۱۴:۲۲
کد خبر43864

مجموعه صاحب‌الامر تبریز  (بزرگترین میدان حکومتی تاریخ ایران)

Picture5.jpg

شهریارنیوز: مجموعه صاحب آباد تبریز ازجمله مجموعه‌های تاریخی شهر تبریز و مقر حکمرانی دولتمردان صفویه، دوران آق قویونلوها (اجداد شاه اسماعیل اول)، بوده است و در اوایل صفویه نیز به عمارات و وسعت آن افزوده شده است که امروزه از این مجموعه بیش از چند اثر تاریخی بر جای نمانده است.


 این مجموعه الگوی اولیه ساخت میدان نقش جهان اصفهان به شمار می‌آید. اما اکنون به دلیل فرسایش ناشی از گذشت زمان، جنگ و سوانح طبیعی همچون زلزله‌های ویرانگرِ تبریز در ادوار گذشته، از این مجموعه تاریخی چیزی جز مخروبه‌های عمارت تاریخی صاحب آباد و مسجد حسن پادشاه متعلق به دوره آق قویونلوها و مسجد صاحب‌الامر و مدرسه اکبریه متعلق به دوره قاجاریه نمانده است.
میدان صاحب الامر در دولت صفویان با بناهای حکومتی و تشریفاتی همچون دولتخانه و میدان حکومتی، مسجد و مدرسه حسن پادشاه، کوشک هشت بهشت سلطان یعقوب، بیمارستان، مقبره و کلیسای سنت هلنا احاطه شده بود و مقر حکومتی آنان به شمار می رفت.
میدان صاحب الامر نه به لحاظ وسعت، بلکه به لحاظ قدمت از قدیمی‌ترین میادین شهری موجود در کشور بوده و ساختار شکل گیری‌اش حائز اهمیت است. صاحب آباد، مجموعه‌ای است که مدت چهار قرن مقر حکومت و فرماندهی جهانشاه، اوزون حسن، شاه ختایی و شاه طهماسب بوده است و به گزارش سیاحان خارجی که در آن دوران از این مجموعه بازدید کرده بودند، زیباترین و باارزش ترین بناهای کشور در آن دوره، در این مجموعه ساخته شده بود. طبق اسناد تاریخى، این میدان در دوره ایلخانى باعنوان باغ «صاحب آباد»، دوره آق قویونلو میدان «حسن پادشاه» و در دوره‌هاى بعد نیز میدان «صاحب‌الامر» نامیده شده است.
این میدان علاوه بر کاربرد حکومتی - اداری، کارکردهای مذهبی، اجتماعی و اقتصادی نیز داشت و در مرکز شهر تبریز واقع بود. مهمترین بنای این مجموعه کاخ هشت بهشت است که آن را سلطان یعقوب تکمیل کرده است. در روزگار خود این بنا چنان شهرتی یافته بود که از اقصی نقاط جهان اسلام برای دیدن آن به تبریز می‌آمدند.
اینکه این میدان در دوره آق قویونلوها ساخته شده و در اوایل صفویه نیز به عمارات و وسعت آن افزوده شده است در واقع خمیرمایه اصلى ساخت میدان نقش‌جهان اصفهان به شمار مى‌آید. میدان نقش جهان همانندی‌های اساسی با میدان صاحب الامر در دوره قاجار دارد. از جمله اینکه در هر دو میدان خالی گذاردن مرکز میدان رعایت شده است و از تمام جهات کاملا محصور است. هر دو میدان محلی برای تشریفات دولتی و انتشار و اشاعه رسمی قوانین و محل تجمع‌های لشکری و مذهبی بوده است. در سوی‌های هر دو میدان بازار و مسجد تعبیه شده که از عناصر مهم و اصلی ارتباط میدان با توده‌های مردم بود.
پس از انتقال پایتخت ایران از تبریز به قزوین توسط صفویان نمونه کوچکى از این مجموعه در این شهر ساخته شد اما با انتقال دایمى پایتخت این سلسله به اصفهان، میدان نقش‌جهان در آن شهر احداث شد. درحالیکه وسعت میدان نقش‌جهان در حدود ۸۲ هزار متر مربع است، متراژ تخمین زده شده برای میدان حسن پادشاه حداقل دو برابر میدان نقش جهان یعنی بیش از ۱۶۰ هزار متر مربع است. درحالیکه میدان صاحب‌الامر به جای اینکه با دیوار مرزبندی شده باشد با احجام سنگین و بزرگ متمایز شده است. لبه جنوبی میدان به رودخانه مهران رود، لبه غربی آن به مجموعه کاخ‌های حکومتی و دولتخانه و لبه شرقی هم به ابنیه‌ای ختم می‌شده که مسجد صاحب‌الامر جزئی از آن است.
    بستر سکونتگاه  
آب و هواي مناسب و ميزان بارش لازم و دسترسي به آبهاي هميشگي و اوضاع مناسب سياسي - اقتصادي، از تبريز دورة ايلخاني تا اوايل دورة صفوي، يك  « باغ شهر»  آرماني به وجود آورده بود. اكثر بناها به صورت كوشكي و به صورت تودة مركزي در ميان حياط سرسبز قرار گرفته بود؛ اما در فلات داخلي با توجه به كمبود ميزان بارش و فرار بودن رطوبت هوا و تابش تيز آفتاب، در ساخت بناها معمولا اين حياط (ميانسرا) بود كه به وسيلة ساخت و سازها احاطه مي شد تا رطوبت حاصل از تبخير آب حوضهاي حياط جهت تنظيم شرايط محيطي انساني و فضاي سبز باغچه حياط حفظ شود و ضمنا با اين نحوه استقرار ساخت و سازها در چهار طرف حياط در فصول و زمانهاي مورد نظر از فضاهايي استفاده شود كه تنها از تابش مناسب آفتاب بهره مي‌برند. به همان ميزان تفاوت در نوع پلان معماري منطقة آذربايجان و فلات داخلي در اين دوره، در كالبد كلي "ميدان" نيز مي‌توان اين تفاوت را مشاهده كرد.
ميدان در منطقه آذربايجان و در مناطق كوهستاني همجوار مانند كردستان معمولا به فضاي باز وسيعي اطلاق مي گشت كه بناها در دور يا مركز آن استقرار مي‌يافتند و اين به اين معني نبود كه بناهاي دور ميدان حتما بايد به هم چسبيده باشند و چهار ضلع كامل مربع يا مستطيل را تشكيل دهند و همانند معماري منطقه تا قبل از اواسط دورة صفويه - كه از اين زمان به بعد اكثر ساخت و سازها به دور ميانسرا ساخته شدند - بيشتر از هم جدا بودند و يا ديوار حياط آنها و يا فقط بخشهايي از آنها به هم متصل بود.
ميدان ريگستان سمرقند شکل گيري نهايي در قرن ۱۷ ميلادي، ميدان مسجد جامع سيس آذربايجان شرقي ۸۵۱ ه. ق، ميدان مسجد جامع طسوج در دوره ايلخاني تا صفوي، ميدان و مجموعه پاقليان بخارا شکل گيري نهايي در قرن ۱۶ ميلادي، ميدان مسجد بازار مرند کالبد وضع موجود قاجاري، نمونه‌ای از ميدان‌ها در سرزمين ايران هستند که عناصر شاخص اصلي آنها همانند ميدان صاحب‌الامر قبل  از زلزله ۱۱۹۴ ه. ق لزوماً در لبه‌هاي ميدان قرار نگرفته است و ميدان نقش جهان اصفهان بازار و مجموعه حکومتي اطراف، ميدان و مجموعه گنجعلي خان کرمان در دوره صفويه، نمونه‌هایی هستند که ميدان به صورت چهار گوش مشخص است و ساخت و سازها در لبه‌هاي آن قرار گرفته است.

    سیر تحول تاریخی شهر تبریز
هستة اولية شهر تبریز از اواسط قرن سوم تا اواسط قرن پنجم هجري شکل گرفت. گسترش شهر به مركزيت مسجد جامع و مجموعه حكومتي به عنوان مركز حكومتي منطقه از اواسط قرن پنجم تا اواخر قرن هفتم هجري صورت گرفت و تبديل شدن به يكي از مهمترين و بزرگترين شهرهاي جهانِ آن روز از لحاظ سياسي - اقتصادي و تداوم حيات به صورت مركز تجاري - سياسي مهم منطقه‌اي تا اواخر قرن دوازدهم هجري ادامه یافت. قرون هفتم و هشتم هجري، تبريز چه به عنوان پايتخت ايلخانان مغول و چه به عنوان يكي از مهمترين مراكز تجاري و اقتصادي جهان، موزه‌اي وسيع از ساخت و سازهاي شهري مانند مجموعه‌هاي بزرگ مسكوني، كاخها، كوشك باغها و ... بوده است.
يكي از باغهاي وابسته به شهر تبريز، باغ خواجه شمس الدين محمد جويني (صاحبديوان) وزير ايلخانان مغول بوده است كه آن را در شمال شهر تبريز و بركرانة شمالي رودخانه مهران رود ايجاد نموده بود. مجموعة حكومتي با عنوان دولتخانه در دورة آل جلاير در منطقة ششگلان واقع شده بود. در دورة قراقويونلوها جهانشاه، دولتخانه را به باغ صاحب آباد انتقال داد و از آن پس محل دولتخانه قبلي دولتخانه قديم خوانده شد. اوزون حسن آق قويونلو پس از غلبه بر قراقويونلوها و تشكيل سلسلة آق قويونلو در ايران، مركز حكومت ايران را در ميدان صاحب آباد توسعه داد و مجموعه‌اي بسيار مهم و تأثيرگذار را در ميدان صاحب آباد و دولتخانه جديد ايجاد كرد.
    روند شكل گيري ميدان صاحب آباد و مجموعة حسن پادشاه
میدان صاحب آباد (به زبان ترکی صاحیب آواد، صاحب‌الامر فعلی) شامل مجموعه‌ای بود که شروع ساخت آن به دوره اباقاخان ایلخانی و در دوره صدارت شیخ محمد جوینی که از علما و نویسندگان و شعرای بنام خود بود برمی‌گردد. در دوره حکومت جهانشاه آق قویونلو، دولتخانه قدیمی به این مکان انتقال یافت و طی پادشاهی اوزون حسن و سپس پسرش یعقوب گسترش و تکمیل شد. این مجموعه که شامل میدان حسن پادشاه (اوزون حسن) مجموعه جعفرپاشا، دارالمساکین، مدرسه و باغ نصریه، عمارت هشت بهشت، کلیسای سنت هلنا و مسجد شاه مقصود (مسجد شاه طهماسب: مسجد صاحب‌الامر کنونی) بود، به مدت چهار قرن مقر حکومت پادشاهانی از آق قویونلوها و صفوی‌ها بوده است.
این مجموعه در ضلع شمالی رودخانه مهرانه‌رود (میدان چایی) و در زمین‌های روستایی به نام صاحب آباد که در آن زمان روستایی چسبیده به شمال شهر تبریز بوده و توسط مهرانه‌رود از خود شهر جدا شده بود بنا شده و بعد از ساخت این مجموعه بوده است که شهر تبریز از سمت شمال توسعه یافته است. در واقع می‌توان گفت این توسعه شهری غیرارگانیک و برنامه‌ریزی شده شهری در ایران بوده است.
ژان شاردن جهانگرد و سفرنامه‌نویس فرانسوی که در دوره شاه عباس دوم صفوی به ایران سفر کرده بود، درباره میدان بزرگ تبریز می‌نویسد: "میدان مرکزی این شهر از میدان‌های معتبر ایران، من جمله میدان شاه اصفهان، به مراتب بزرگتر است. مورخان عثمانی نوشته‌اند هنگامی که این شهر در دست سرداران ترک بود، چندین بار لشکریان آن‌ها در این میدان گرد آمدند، و عده نفرات آنها بالغ بر سی هزار می‌شد..."
در کتاب "سفرنامه‌های ونیزیان در ایران" که شامل شش سفرنامه از ونیزیانی است که در زمان اوزون حسن آق قویونلو به ایران سفر کرده‌اند آمده است: "این کاخ در وسط باغی با مصطبه‌ای قرار دارد (مصطبه: سکوی بزرگی که احتمالاً پادشاه و مهمان‌ها بر آن می‌نشستند) و در هر گوشه این مصطبه، فواره‌هایی به شکل اژده‌ها از مفرغ گذارده‌اند. این فواره‌ها را بقدری با مهارت و هنرمندی ساخته‌اند که گویی اژده‌هاها جان دارند. در داخل این کاخ بر طاق تالار بزرگ، صحنه‌هایی از نبردهای متعدد اوزون حسن که سوار بر اسب، نمایانده شده است با سگها و بازها و از آن گذشته، اتفاقات دیگر را رسم کرده‌اند و ... خود باغ دارای سه در ورودی است، رو به شمال، جنوب و مشرق"
حافظ حسین کربلائی تبریزی در کتاب "روضات الجنان و جنات الجنان" می‌نویسد: "در کنار مسجد اوزون حسن، مدرسه‌های عالی برای طلاب علوم نصریه قرار داشت که اوزون حسن را در باغ آن دفن کرده‌اند. در نزدیکی این مدرسه، مسجد مقصودیه واقع است که در دوره مقصود، فرزند دسینیا ساخته شده است. در میدان صاحب‌آباد بجز یک قصر کوچکتر که پادشاهان آق قویونلو از ایوان آن مسابقات و بازی‌ها را تماشا می‌کردند و یا سفرای خارجی را در آنجا به حضور می‌پذیرفتند، یک بیمارستان بزرگ هم وجود داشت که فقط یک دیوار حد فاصل آن و مسجد اوزون حسن بود. در دوران اوزون حسن و یعقوب، به شهادت بازرگانان ونیزی، بیش از هزار تن مستمند و بیمار در این بیمارستان که اتاق‌های وسیعش با قالی مفروش بود، زندگی می‌کردند. در سفره‌خانه مجاور که به فقرا اختصاص داشت، به خرج دربار به تهیدستان غذا داده می‌شد."
مسجد شاه مقصود (مسجد شاه طهماسب) ابتدا طی حمله عثمانی‌ها و سپس در زلزله سال 1193 ه.ق تخریب گردید ولی در سال 1208 بر ویرانه‌های آن مسجد کنونی بنا شد. چون اهالی معتقد بودند این مکان نظر کرده امام زمان است، این مسجد و محوطه تاریخی آن به صاحب‌الامر معروف شد. در سال 1296 موقوفات دیگری نیز توسط میرزا اکبرخان، از سرشناسان تبریز و مترجم کنسول روس به این مسجد اضافه شد که مدرسه اکبریه از آن جمله بود. این مدرسه طی خیابان‌کشی‌های دهه چهل از مسجد جدا شده و بخش‌هایی از آن تخریب گردید، ولی امروزه مورد مرمت و بازسازی قرارگرفته و به عنوان مرکز تحقیقات علوم اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
لبة جنوبي ميدان صاحب آباد به رودخانه مهران رود ختم مي‌شد. لبة غربي آن به مجموعه و قصر حسن پادشاه و در شرق به بنايي كه بعدها مسجد و بقعة صاحب‌الامر برروي آن ساخته شد. در داخل ميدان نيز مسجد حسن پادشاه و بيمارستان قرار داشت. از ديگر بناهاي ميدان در اين دوره مي‌توان به مسجد جامع شاه مقصود اشاره كرد. ساخت و سازهايي كه از دورة شاه طهماسب صفوي آغاز شد، روندي را طي كرد كه در عمل ميدان را به دو قسمت مجزا تقسيم كرد. ساخت و سازهايي در دو جانب شرقي و غربي بيمارستان و مسجد حسن پادشاه و چسبيده به آن، عملا ًميدان را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم كرد كه ساخت و سازهاي دورة صفويه مخصوصاً در ضلع شمالي بخش شمالي، ميداني بزرگ چهار ضلعي با لبه‌هاي مشخص (البته با بناهاي جدا از هم) را ايجاد كرد و بخش جنوبي همانند گذشتة خويش دوباره به عنوان بخشي از باغ‌هاي صاحب‌آباد مشجر گشت. آرام آرام در داخل ميدان مخصوصا در بخش شمالي ساخت و سازهايي ايجاد شد و بخشهايي از ميدان با اين ساخت و سازهاي جديد تصرف شد. پس از زلزلة سال ۱۱۹۴ ه.ق و بازسازي شهر تبريز، بخش شمالي ميدان بكلي حذف شد و بخش محدود جنوبي باز به صورت ميدان، اما با بناهاي بسيار محّقرتر و بيشتر به صورت تجاري - مذهبي احيا گشت.
بطور خلاصه روند شکل‌گیری مجموعه صاحب‌الامر به شرح زیر است:
1) ايجاد باغ صاحب آباد توسط خواجه شمس الدين محمد جويني (صاحبديوان) در دورة ايلخاني؛ 2) انتقال دولتخانه از ششگلان به صاحب آباد توسط جهانشاه قراقويونلو؛ 3) شكل‌گيري بناها و عناصر حكومتي و مذهبي به دور ميداني وسيع در صاحب آباد و انتقال و تجميع قطبهاي مهم شهري (با كاركرد فرامنطقه‌اي و كشوري) در شمال مهران‌رود و در امتداد و همخوان با بازار (مهمترين قطب شهري ماندگار در تاريخ تبريز) توسط حسن پادشاه آق قويونلو؛ 4) ادامه و گسترش مجموعة حسن پادشاه و ميدان صاحب آباد تا حكومت شاه طهماسب صفوي به عنوان مركز؛ 5) تخريب مجموعة حسن پادشاه و صاحب آباد همانند ديگر بناها و مجموعه‌هاي شهر تبريز در زلزله سال ۱۱۹۴ هجري قمري؛ 6) بازسازي مجموعه با عنوان صاحب الامر در دورة قاجار به صورت بسيار محدودتر.


   

 
 طرحی شماتیک از ساختار شهر تبریز پس از دوره جلایریان، طی حکومت ترکمانانِ قراقوینلو و آق¬قوینلو تا حدود سال 900 ه.ق./ 1494م. 

 
 فضاهای شناخته شده پیرامون میدان در دوره آق قوینلوها تا 907ه.ق


 
 نقشه تبریز در اثر مطراقچی (942ه.ق.): دولتخانه صاحب آباد و عمارت نصریه
دولتخانه باغ صاحب آباد واقع در ضلع غربی میدان صاحب آباد، در این تصویر عمارت منظر پادشاهی در جنوب شرقی دولتخانه، قصر هشت بهشت در مرکز، و بخش حرم در شمال شرقی باغ دولتخانه قابل تشخیص است. 

 
 
 
 دورنمایی از شهر تبریز و محدوده دولتخانه، اثر شاردن، 1084ه.ق./ 1673م.
  

 
 پل جنب مسجد صاحب¬ الامر، اثر امیل دوهوسه، 1860م./1277ه.ق.، در این تصویر نمای شرقی مسجد پس از تعمیر بخش شمالی دهلیز توسط حاج ميرزا محمد شفيع ثقة الاسلام، در پی واقعه سال 1265ه.ق. مشخص می‌باشد.
 


     
 فضاهای پیرامون میدان صاحب الامر در اواخر دوره قاجار و اواسط پهلوی: نقشه دارالسلطنه تبریز (قراجه داغی)، 1297ه.ق./ 1880م.، توسط سرهنگ قرجه داغی و محمدرضا مهندس. 
1- بقعه صاحب الامر و مسجد ثقةالاسلام در شرق و مدرسه اکبریه در غرب صحن 2- کاروانسرای محمد اسماعیل خان صندوقدار  3- مدرسه حسن پادشاه    4- مسجد حسن پادشاه     5- مدرسه میرزا مهدی    6- حمام جهانگیرخان    7- بازارچه شتربان  8- کاروانسرای حسن    9- کاروانسرا  10- حمام حاجی نصیر  11- کاروانسرای مسگران (حاج ناصح)   12- بازار مسگران  13- یخچال صادقیه  14- حمام کلانتر   15- مسجد آقا میر عباسعلی  16- پل حاجی محمدامین  17- مسجد و مدرسه صادقیه  18- کاروانسرای شاهزاده   19- مسجد و مدرسه حاج صفرعلی  20- پل زیر بازار.
خطوط خط چین نشانگر ردیف دکاکین می‌باشد که خطوط زرد رنگ نشانگر ردیف مغازه‌هایی است که رو به میدان بنا شده‌اند. 
 

 
بروز گسستگی انسجام فضایی در صحن مسجد صاحب الامر و بافت محدوده شرقی میدان در نتیجه احداث خیابان دارائی به سمت شمال، موجب مخدوش شدن ارتباط بصری ما بین مسجد صاحب الامر و مدرسه اکبریه شده است. دخل و تصرف به فضای باز میدان صاحب الامر به عنوان فضای شهری تاریخی با ساخت ردیفی از دکان‌ها در ضلع جنوبی و میان میدان، همچنین تخریب و انسداد برخی از راسته‌های جنوبی بازار مسگران به دلیل احداث مجتمع‌های تجاری متغایر با نظام ساختاری بازار، از نظر دانه بندی و هم تعداد طبقات متغایر، ضمن گودبرداری در بافت تاریخی و  اجرای مرمت‌های غیراصولی در محدوده که در مواردی به احداث بنایی جدید منجر شده و در مغایرت با ضوابط حفاظت از ابنیه تاریخی است، تنزلِ کیفیتِ بصری فضای میدان و پیرامون آن بر اثر نابسامانی جداره‌ها و اغتشاش حاصل از نحوه اجرای سایبان‌ها و تأسیسات الکتریکی و تغییر مدول در دکان‌های پیرامون میدان، حجره‌های بازار مسگران و بازارچه شتربان با دخل و تصرف در جرزها، تعداد طبقات و مساحت بازشوها، موجب تضعیف انسجام ساختاری و کالبدی پیکره تاریخی بازار تبریز در بخش شمالی شده است.
از بین رفتن روابط اجتماعی تاریخی موجود در نهادهای خدماتی پیرامون میدان و تغییر کیفی زندگی در بافت مسکونی غرب میدان با جایگزینی اقشار کم درآمد به جای ساکنین قدیمی محله، همچنین فقدان رونق اقتصادی در مجتمع‌های تجاری جدیدالاحداث و به فراموشی سپرده شدن بازار صاحب‌الامر تبریز و در آستانه ورشکستگی قرار گرفتن اصناف موجود از معضلات اجتماعی – اقتصادی در این محدوده است.
معضلات شهری از بعد حرکت سواره نیز ایجاد گره ترافیکی در محدوده پل دارائی و تبدیل شدن حاشیه خیابان دارائی به محل تخلیه بار وانت بارها و کامیون‌ها به دلیل عدم وجود فضای بارانداز و پارکینگ، همچنین عبور وسائط نقلیه سنگین از حریم درجه یک ابنیه تاریخی می‌توان نام برد.
آلودگی‌های زیست محیطی همچون آلودگی هوا و صوتی در محدوده خیابان دارائی و پل رویِ رودخانه مهران رود، کمبود فضای سبز در فضاهای شهری محدوده میدان صاحب الامر نیز از آثار مخرب زیست محیطی در محدوده محسوب می‌گردد.
صاحب‌الامر در گذشته، میدانی بوده است تاریخی و چندعملکردی که با دارا بودن نقش‌های حکومتی، مذهبی، تجاری، نظامی، خدماتی و تفریحی طی دوره‌های متعدد به عنوان مرکز حکومتی دول قراقوینلو، آق قوینلو و صفوی در سطح منطقه‌ای، ملی و فراملی فعالیت می‌نموده است. ولی هویت امروزی آن به صورت مرکز عرضه میوه و تره بار شهر و فروش عمده خواربار و فضای داخلی میدان به دلیل ساخت واحدهای تجاری، خوانایی خود را از دست داده است. مجموعه‌ای مرتبط با مجموعه‌های تجاری - اداری نوساز که از رونق اقتصادی قابل توجهی برخوردار نیستند.
باقی مانده‌های کاروانسرای موسوم به حسن پادشاه نیز از چند سال پیش توسط سازمان میراث فرهنگی شروع به مرمت شده بود که متاسفانه بعد از مدتی به حال خود رها شده و در وضعیت نامناسب و اسفناکی به سر میرد.


    سخن پایانی
احیای میدان تاریخی صاحب‌الامر و نقش آن در تعادل زندگی و حرکت بازار تاریخی تبریز از اهمیت زیادی برخوردار است و قادر است عدم تعادل به وجود آمده در جنوب (تراکم بیش از حد) و شمال (متروک شدن و عدم تحرک اقتصادی) را مرتفع نماید. همچنین در توسعه محدوده مسکونی محلات تاریخی شتربان و سرخاب، احیای عرصه میدان و محدوده پیرامون آن به عنوان موتور محرک توسعه این بخش از بافت تاریخی بسیار موثر است. با توجه به اینکه امروزه شهر تبریز فاقد چنین فضایی با ویژگیهای کامل یک فضای شهری با پتانسیل فضای اجتماعی است، میدان صاحب الامر به عنوان مرکز گردشگری شهر در محدوده‌ای فراتر از تبریز بر روی محوری فرهنگی - تاریخی از هرات تا استانبول با تکیه بر این نقش قادر خواهد بود به عنوان نقطه عطفی در محدوده فرهنگی تیموری - ترکمانی و صفوی، مورد توجه جهانی قرار گرفته و موضوعی برای آغاز حرکتهای فرهنگی در مقیاس جهانی از طریق برگزاری مطالعات و همایشهای فراملی ‌باشد.  
به علت فقدان فضاهای فرهنگی در پروژه‌های نوسازی و بهسازی جهت معرفی قدمت و عملکرد محور تاریخی ـ فرهنگی شهر تبریز به گردشگران داخلی و خارجی،  میدان صاحب الامر به عنوان فضای باز شهری که دارای فضاهای فرهنگی و تاریخی در پیرامون خود می‌باشد توان اختصاص یافتن به عنوان مرکز اطلاعات و راهنمائی گردشگران، محل آشنائی با تاریخ و صنایع دستی منطقه را داراست. از طرفی ارتباط با شبکه کالبدی بازار تبریز به عنوان شاخص¬ترین بخش جذب توریست در شهر، این امکان را فراهم می‌آورد تا عرصه میدان در زمینه عملکرد¬های تجاری و خدماتی توریست محور همچون فروشگاه¬های عرضه صنایع دستی، سوغات و محصولات کشاورزی منطقه، اختصاص خانه¬های تاریخی موجود در محدوده میدان به منازل مسافر، برپا کردن مجدد حمام¬های تاریخی و غیره نیز فعال باشد. با توجه به اینکه در سطح شهر تبریز مکانی با قابلیت دسترسی به فضای باز، ابنیه تاریخی، ارتباط تنگاتنگ با شبکه کالبدی و اجتماعی بازار و توان پذیرش عملکردهای متعدد دیده نمی¬شود، محدوده میدان صاحب¬الامر در حوزه عملکرد شهری، فضائی منحصر به فرد تلقی می¬گردد و قادر به تأمین اهداف طرح احیاء و رفع نیازهای امروز جامعه و شهر است. 
میدان صاحب الامر با هندسه¬ای منتظم و خوانا، همراه با جداره¬ها و بدنه¬ای محصور کننده، با سهولت دسترسی عابرین پیاده به عرصه میدان و قرار گرفتن در مسیر شریان¬های حرکتی بخش شمال بازار، قابلیت تبدیل شدن به یک فضای عمومی شهری را داراست. احاطه شدن میدان با ابنیه¬ای متعدد از نظر ارزش، قدمت و کاربری یکی از پتانسیل¬های ویژه¬ای محسوب می¬گردد که امکان استفاده از فعالیت¬های متنوع را در پیرامون میدان فراهم می¬آورد. ابنیه باارزش و شاخص موجود در سایت در صورت حفاظت کامل، ساختار کالبدی هر یک توان تغییر کاربری به فعالیت¬های توریستی چون موزه را دارا بوده و بر اساس آثار برجای مانده از تزئینات تاریخی منحصر به فرد این ابنیه و الگوی ساختاریشان، فرصت¬های مطالعاتی جدیدی را بر مبنای شناخت ویژگی¬های دوره تاریخی مربوطه پدید می¬آورند که مسجد حسن پادشاه و مسجد صاحب الامر از این جمله¬اند. 
طرح احیای مجموعه صاحب‌الامر به عنوان بزرگترین میدان حکومتی تاریخ ایران همواره از اولویت‌های مجموعه مدیریت شهری و شهرداری تبریز بوده و با توجه به اثر بخشی فراملی طرح و نقش اجتماعی و فرهنگی آن با همکاری صمیمانه سازمان‌ها و نهادهای ذیمدخل از جمله سازمان میراث فرهنگی، امید است با مساعدت‌های مدیران ارشد کشوری و استانی در آینده‌ای نزدیک شاهد به ثمر نشستن و آغاز عملیات اجرایی احیای این مجموعه فاخر باشیم. اگر چه مشخص و پرواضح است که مجموعه به این بزرگی با تمام متعلقاتش در نهایت به طور کامل قابل احیا نبوده و با توجه به وضعیت موجود، تنها بخش‌هایی از آن قابلیت احیا دارد.
منبع: برگرفته از مطالعات شرکت عمارت خورشید و  پژوهشهای تاریخی موجود 


تهیه و تنظیم: اداره معماری و طراحی شهری معاونت شهرسازی و معماری 
غلامرضا ایرانی، هانیه عباس زاده - هفته نامه تبریز

ارسال نظر